ظهور معماری ایران به‌منزلۀ موضوع پژوهش در تاریخ‌نگاری‌های مدرن دورۀ قاجار

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

گروه دکتری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران

چکیده

تاریخ‌نگاری مدرن ایران در میانه‌های دورۀ قاجار، از عوامل تعیین‌کننده در زمینه‌‌سازی برای ظهور تاریخ‌نگاری معماری ایران است. در این مقاله به این پرسش پاسخ گفته‌ایم که در پیگیری ریشه‌های تاریخ‌نگاری معماری ایران، تاریخ‌نگاری نیمۀ دوم دورۀ قاجار، به‌مثابۀ دورۀ آغازین تاریخ‌نگاری مدرن ایران، چه جایگاهی داشته است؟ روش تحقیق تفسیری-تاریخی است و در آن به بررسی نمونه‌هایی از نخستین تاریخ‌نامه‌های مدرن ایران در این دوره پرداخته‌ایم و کوشیده‌ایم نقش آنها را در تحول رویکرد به معماری در آثار پژوهشی آشکار کنیم. این بررسی نشان می‌دهد از جمله پیامدهای نگاه مدرن در تاریخ‌نگاری ایران، پیدا شدن مفهوم «ایران باستان» بود و همچنین استفاده از اسناد معتبر اهمیت پیدا کرد. در نتیجه معماری ایران نخست به‌مثابۀ نوعی شاهد کالبدی در کنار دیگر شواهد باستان‌شناختی به تاریخ‌نامه‌های عمومی راه یافت. مورخان در این مرحله بر نقوش و کتیبه‌ها تمرکز داشتند و کلیت آثار معماری موضوع توجه آنها نبود. دسترسی به منابع بیشتر و آشنایی مورخان با حوزه‌های مختلف پژوهش تاریخی در غرب، به‌تدریج معماری را به موضوعی تخصصی در تاریخ عمومی تبدیل کرد و دریافتی از آن در تاریخ‌نامه‌ها ظاهر شد که به معماری همچون کلی منسجم نظر داشت. به‌کارگیری زبان معمارانه در پرداختن به بناها و توصیف ویژگی‌های کالبدی و فضایی ابنیه از نشانه‌های تخصصی‌‌شدن رویکرد به معماری در این آثار است. در نهایت با شکل‌گیری نهادهای متولی آثار تاریخی در ایران و گسترش توجه به معماری در میان پژوهشگران ایرانی و غربی، به‌تدریج تک‌نگاری‌ها و آثار پراکنده‌ای دربارۀ معماری منتشر شد که از نخستین نشانه‌های تبدیل تاریخ معماری ایران به حوزه‌ای مستقل در تحقیق بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Rise of Iranian Architecture as a Subject of Inquiry in the Modern Iranian Historiographies during the Qajar Era

نویسندگان [English]

  • Haleh Hajyasini
  • Mostafa kiani
Department of Architecture, School of Architecture and Urban Planning, University of Art, Tehran, Iran
چکیده [English]

The Historiography of Iranian architecture is deemed to appear as a field of inquiry around the beginning of the 20th century. Among the various factors giving rise to it, the modern Iranian historiography has an outstanding role. In this article we seek to clarify this role by analyzing the way the first generation of the modern Iranian historians regarded architecture. To this end, we have investigated a selection of modern histories, written during the second half the Qajar era, using the interpretative methods. We have traced the changes in the perception of architecture in these texts and its implications for the subject, as it gradually undertook different roles in historiographies, moving from a mere material evidence towards a technical, independent field of academic research.
In pre-Modern histories, built environment was only addressed to provide a setting for the events the historians intended to describe and writing about architecture was a way to appraise the achievement of kings and rulers. This study pinpoints the first instances where this tradition gave way to a new manner of regarding architecture in Iranian historiography. With the outset of modern historiography “Ancient Persia” emerged as a dominant narrative. The historians also started to gradually base their work on reliable facts and evidence, which included material remnants of ancient times such as coins and decorative objects, and later on, more prominent archaeological findings like buildings. Ancient architecture had become a source for obtaining knowledge of the past, although the scale it was perceived didn’t surpass the inscriptions or ornaments of the structures. As the scope of the general histories expanded to cover a wide range of historical subjects complementary to political chronologies, freestanding chapters were allocated to architecture. The historians consulted the western architectural surveys and even ventured the historical sites to study and measure the buildings. The architectural works in their writings were represented in their entirety and they utilized an almost technical terminology to describe the physical and spatial aspects of the buildings. Illustrations and detailed plans were also used to provide further information. This approach presented architecture to the Persian audience as a subject of historical inquiry and thus, paved the way for a new generation of researchers to view history of architecture as an independent field of study. The first pieces on history of Iranian architecture, independent from general histories, were articles written by art historians or archaeologist, working as delegates for western research centers, and were introduced to Iranians through the activities of newly-founded cultural institutes such as Anjoman-e-Athar-e-Melli. The accumulation of these efforts during the next decades finally lead to the publication of the first surveys of Iranian architecture.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian Architecture
  • Architectural historiography of Iran
  • Architectural Historiography
  • Modern Iranian Historiography
 آدمیت، فریدون ( )1۳۵۷اندیشههای میرزا آقاخان کرمانی، پیام، تهران.
- آدمیت، فریدون ( )1۳۹۴انحطاط تاریخنگاری در ایران، بهکوشش سیدابراهیم اشکشیرین، گستره، تهران.
- اشپولر، برتولد (« )1۳۸۸تکوین تاریخنگاری در ایران» بهکوشش یعقوب آژند، تاریخنگاری در ایران، گستره، تهران.
- اشرف، احمد ( )1۳۹۸هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمۀ حمید احمدی، نی، تهران.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان ( )1۳۰۶المآثر و الآثار، کتابخانۀ سنایی، تهران.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان ( )1۳۶2مطلعالشمس؛ تاریخ ارض اقدس و مشهد مقدس، در تاریخ و جغرافیایی
مشروح بلاد و اماکن خراسان، بهکوشش تیمور برهان لیمودهی، یساولی(فرهنگسرا،) تهران.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان ( )1۳۶۴مرآتالبلدان ناصری، بهکوشش محمدعلی سپانلو، اصفار، تهران.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان ( )1۳۷1تاریخ اشکانیان، دررالتیجان فی تاریخ بنیالاشکان، بهکوشش نعمت
احمدی، اطلس، تهران.

۱۹
ظهور معماری ایران بهمنزلۀ موضوع پژوهش در تاریخنگاریهای مدرن دورۀ قاجار
- امانت، عباس (« )1۳۷۷پورخاقان و اندیشۀ بازیابی تاریخ ملی ایران جلالالدین میرزا و نامۀ خسروان،» ایراننامه،
.۵۴-۵ :۶۵
- بردسیری کرمانی، میرزا عبدالحسین خان (میرزا آقاخان کرمانی) ( ،)1۳۹۰آیینۀ سکندری یا تاریخ ایران باستان،
بهکوشش هوشنگ شکری، احرار، تبریز.
- بهرامی، عسکر (« )1۳۹۰آیینۀ سکندری و تاریخنگاری جدید،» کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، .۶۷-۶1 :1۶1
- پوپ، آرتور (« )1۳۰۴صنایع ایران در گذشته و در آینده،» تعلیم و تربیت، ترجمۀ عیسی صدیق.
- تفسیری، سیدبرهان (« )1۳۹۵بررسی محتوایی کتاب تاریخ بیداری ایرانیان و تبیین جایگاه آن در تاریخنگاری
جدید،» کارنامۀ تاریخ، .۸2-۵۹ :۵
- توکلیطرقی، محمد (« )1۳۷۳تاریخپردازی و ایرانآرایی بازسازی هویت ایرانی در گزارش تاریخ،» ایراننامه، :۴۸
.۶2۸-۵۸۳
- جلالالدین میرزا قاجار ( )1۳۸۹نامۀ خسروان؛ داستان پادشاهان پارس، از آغاز تا پایان ساسانیان، پازینه، تهران.
- حجت، مهدی( )1۳۸۰میراث فرهنگی در ایران؛ سیاستها برای یک کشور اسلامی، سازمان میراث فرهنگی کشور،
تهران.
- طاهرزادۀ بهزاد تبریزی، کریم (1۳۴2ق) سرآمدان هنر، چاپخانۀ ایرانشهر، برلین.
- فرصت حسینی شیرازی، محمدنصیر میرزا آقا ( )1۳۷۷آثار عجم، بهکوشش منصور رستگار فسائی، امیرکبیر، تهران.
- کالینز، پیتر ( )1۳۸۷دگرگونی آرمانها در معماری مدرن، قطره، تهران.
- متولی حقیقی، یوسف ( )1۳۸1وزیر تاریخنگار پژوهشی پیرامون زندگانی، آثار و شیوۀ تاریخنگاری محمدحسنخان
اعتمادالسلطنه، محقق، مشهد.
- میراحمدی، مریم ( )1۳۹۰تاریخ تحولات ایرانشناسی پژوهشی در تاریخ فرهنگ ایران در دوران باستان، طهوری،
تهران.
- ناظری، محمدرضا (« )1۳۹۵تداوم تاریخنگاری سنتی و برآمدن تاریخنگاری جدید در عصر قاجار،» تاریخپژوهی،
.11۴-۹۵ :۶۶
- هرتسفلد، ارنست (« )1۳۰۶معلومات تاریخی دربارۀ آثار ملی اصفهان و فارس،» سهخطابه؛ نشریات انجمن آثار
.۳۷-1۹ :۵ ،ملی
- Brouwer, Petra )2018( “The Pioneering Architectural History Books of Fergusson, Kugler, and
Lübke”, Getty Research Journal. 10: 105 – 120.
- Fergusson, James )1855( Illustrated Handbook of Architecture; Being a Concise and Popular
Account of the Different Styles of Architecture Prevailing in all Ages and Countries, 2 Volumes,
John Murray, London