جستاری در نظریه‌آفرینی معماری با روش‌شناسی عمومی نظریه‌پردازی؛ (نمونه‌ موردی: رساله‌های‌ معماری در 8 گرایش)

نوع مقاله : مقالۀ مروری

نویسندگان

گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

نظریه، ابزار اصلی پیشبرد دانش معماری برای پژوهش‌گران معماری است؛ و آشنایی با نظریه و روش‌ نظریه‌پردازی یکی از پیش‌نیازهای تدوین نظریات است. هدف این پژوهش، تبیین مفاهیم اصلی نظریه‌آفرینی معماری و بررسی ساختار آن‌ در گرایش‌های مختلف نظریات آکادمیک معماری؛ با بهره‌گیری از روش‌شناسی نظریه‌پردازی در علوم کاربردی، برای ایجاد چارچوبی شفاف و قابل قبول است. روش تحقیق، ترکیبی از توصیف، تطبیق و تحلیل، بواسطه مروری مفهومی-روایی و تحلیلی-تطبیقی همراه با بررسی نمونه‌های موردی بوده است. با توجه به آن‌که نظریه‌پردازی در معماری و علوم کاربردی، از حیث چیستی و چگونگی در مفاهیم اولیه، شباهت‌های قوی دارند؛ این پژوهش با مرور و توصیف مفاهیم اصلی نظریه و نظریه‌پردازی عمومی و از طرفی تطبیق و تحلیل نمونه رساله‌های معماری دانشگاه تربیت مدرس؛ 8 گرایش موضوعی را بررسی می‌نماید. نتایج نشان می‌دهد: درقیاس نمونه‌ها با نظریه‌پردازی علوم کاربردی، پنج فصل رساله‌های معماری به‌عنوان مراحل نظریه‌پردازی در یک چرخه رفت و برگشتی؛ در تناظر با 5 مرحله "تشخیص"، "ثبوت"، "اثبات"، "تثبیت" و "ارائه نظریه"؛ چگونگی نظریه‌پردازی معماری را تبیین می‌نمایند. این چرخه، در 3 مرحله کلی "پایایی"، "روایی" و "هویت نو"؛ قابل تبیین می‌باشند. نظریات آکادمیک معماری، غالبا از نوع رسمی، توصیفی-تجویزی، و با راهبرد ترکیبی نظریه‌ سازی و ‌آزمایی شکل می‌یابند و در قیاس نمونه‌‌ها با یکدیگر، نظریات آکادمیک با گرایش‌های معماری-معماری، منظر، اسلامی، بازسازی و شهرسازی؛ بیشتر "هنجاری"، از نوع "تقلیلی"، رویکرد "کیفی‌تر"، و غالبا با انواع روش‌های "پیمایشی" بوده؛ و گرایش‌های انرژی، سازه و دیجیتال غالبا "اثباتی"، از نوع "تجریدی"، رویکرد "کمی‌تر"، و با انواع روش‌های "شبیه‌سازی" شکل یافته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Inquiry into Architectural Theory Creation with a General Methodology of Theorizing; (Case Study: Architectural Dissertations in 8 Disciplines)

نویسندگان [English]

  • Mahdiye Mohamadi Jamal
  • Mohammad Reza Bemanian
Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Theory serves as the primary instrument for advancing architectural knowledge for architectural researchers, and familiarity with theory and theorizing methodology constitutes a prerequisite for formulating theories. In this context, this research aims to elucidate the core concepts of architectural theory and theory-building, and to examine its structure within diverse orientations of academic architectural theories. This will be achieved by employing a methodology of theorizing within applied sciences to establish a transparent and acceptable framework. The research method is a combination of description, comparison, and analysis, facilitated through conceptual-narrative and analytical-comparative reviews, alongside the examination of case studies. It utilizes library resources, both physical and digital, and reputable scientific databases. Given the strong similarities in the essence and manner of theorizing in architecture and applied sciences, this research focuses on reviewing and describing the core concepts of the science of theory and general theorizing within applied sciences. Concurrently, it compares and analyzes sample doctoral dissertations in architecture from Tarbiat Modares University, examining eight thematic orientations. The research results indicate that, in comparison to theorizing in applied sciences, the five chapters of architectural dissertations, considered as stages of theorizing in a feedback loop, correspond to the five stages of "Diagnosis," "Establishment," "Verification," "Consolidation," and "Theory Presentation," thereby clarifying the process of architectural theorizing. This cycle can be explained in three general stages: "Reliability," "Validity," and "Novel Identity." Academic architectural theories are generally formal, descriptive-prescriptive in nature, and shaped by a combined strategy of theory-building and theory-testing. When comparing the samples, academic theories with orientations in Architecture-Architecture, Landscape, Islamic Architecture, Restoration, and Urban Planning are predominantly "normative," "reductionist" in type, adopt a more "qualitative" approach, and frequently employ "survey" methods. Conversely, the orientations of Energy, Structure, and Digital Architecture are often "affirmative," "abstract" in type, adopt a more "quantitative" approach, and frequently employ "simulation" methods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Theory
  • architectural theory creation
  • applied science theorizing
  • academic architectural theories
  • اسدزاده، حسن (1398)، نظریهها و روشهای آموزش، دانشگاه علامه طباطبایی.
  • اصغرزاده، سعید (1392)، «جستار در شکل نظریه‌هاى معمارى»، صفّه، 24(3)، 5
  • امین پور، احمد، پیروزمند و جهانبخش، عباس (1397)، «روش‌شناسی نظریه‌پردازی هنر و معماری اسلامی»،روش شناسی علوم انسانی، 24(96)، 71-89.
  • انصاری، حمیدرضا (1389)، «جستاری در نظریه معماری و مراتب آن»، نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 2(41)، 17
  • ایمانی، ‌نادیه و صبوری، ‌نگار (1392)، «اندیشه معماری در آیینه نظریه‌های معاصر معماری»، نامه معماری و شهرسازی، 12(6)، 77
  • بشیری، مهسا (1399)، سازگاری مسکن پس از سانحه با سبک زندگی ساکنین نمونه مطالعاتی: بازسازی مسکن شهر بروجرد پس از زلزله 85 لرستان، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • جاکارد، جیمز و جکوبی، جیکوب (1395)، مهارت‌های نظریه‌پردازی و مدلسازی راهنمایی عملی برای پژوهش‌گران علوم اجتماعی، ترجمه مریم عالم‌زاده، پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی.
  • جبر، حسن طالب قاسم (1402)، الگوهای انرژی کارا جداره خارجی ساختمان‌های مسکونی متعارف در بغداد مبتنی‌بر بهینهسازی چند هدفه، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • حیدری، شاهین (1394)، درآمدی بر روش تحقیق در معماری، کتاب فکر نو.
  • خاکی، غلامرضا (1399)، روش تحقیق (با رویکرد پایان‌نامه نویسی)، فوژان.
  • دانایی فرد، حسن (1388 الف)، «روش‌شناسی عمومی نظریه‌پردازی»، روششناسی علوم انسانی (حوزه و دانشگاه)، 15(58)، 7-32.
  • دانایی فرد، حسن (1388 ب)، «روش‌شناسی نظریه‌پردازی در مطالعات سازمان و مدیریت: پژوهشی تطبیقی»، پژوهش‌های مدیریت در ایران، 13(4)، 165-191.
  • دانائی‌فرد، حسن (1389 الف)، نظریه‌پردازی: مبانی و روش‌شناسی‌ها، سمت.
  • دانائی‌فرد، حسن (1389 ب)، استراتژی‌های نظریه‌پردازی، سمت.
  • دوست‌پرست، ابوالفضل، پوراسد، یعقوب و اصغری، روح الله (1400)، نظام نظریه‌پردازی و نوآوری علمی، دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی.
  • ذکایی، سعید (1381)، «نظریه و روش در تحقیقات کیفی»،فصلنامه علوم اجتماعی، 9(17)، 41-69.
  • رئیسی، ایمان (1394)، نظربازی؛ جستارهای نظریه معماری، کتابکده کسری، مشهد.
  • رنج‌آزمای آذری، محمدرضا (1402)، فرم‌یابی نماهای سازه‌ای ساختمان‌های بلند با بهره‌گیری از نقوش هندسی ایرانی-اسلامی، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • رهبر، مرتضی (1397)، الگوریتم طراحی مولد جانمایی فضایی معماری (با استفاده از هایبرید هوش مصنوعی سی‌گن و مدل‌سازی عامل بنیان)، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • زین الدینی، مجید و قنداقی، محمد (1402)، «الگوی فرآیندی نظریه‌پردازی؛ روشی نو در تولید نظریه»، فصلنامه علمی مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، 7(26)، 1-38.
  • سلیمانی شیجانی، صدیقه (1401)، برندسازی منظر شهرهای ساحلی شمال ایران، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • سو‌آنسون، ریچارد و چرماک، توماس (1393)، نظریه‌پردازی در رشته‌های کاربردی، ترجمه حسن دانائی‌فرد و بهنام شهائی، موسسه کتاب مهربان نشر.
  • شومیکر و همکاران، (1387)، نظریه‌سازی در علوم اجتماعی، ترجمه محمد عبداللهی، جامعه‌شناسان.
  • ص برنجی، شینا (1400)، نمود استعاری آب در معماری منظر معاصر ایران با بهره گیری از قرآن کریم، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • عزیزی بابانی، محمدحسین (1401)، کاربست معمارانه وجوه کیفی طبیعت و حس رضایتمندی سکونتی از منظر سبک زندگی اسلامی مطالعه موردی: مجتمع‌های مسکونی منتخب شهر تهران، رساله دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
  • قنبر، ناصر (1402)، چارچوب طراحی تکاملی ساختمان‌های بلند مبتنی‌بر زیست-منطقه‌گرایی انتقادی (نمونه موردی: شاخص‌های کالبدی-زیستی بناهای بلند با کاربری مختلط در شهر تهران)، رساله دکتری معماری، دانشگاه تربیت مدرس.
  • قیومی، مهرداد (1384)، «ساختار نظریه و الفبای نظریه‌پردازی». صفّه، 40، 122-139.
  • ملک، نیلوفر. (1392)، «مطالعه تطبیقی مفهوم روش‌شناسی و نظریه از منظر پژوهش‌های کمی و کیفی با تاکید بر نظریه‌پردازی در معماری»، مطالعات تطبیقی هنر، 3(5)، 117-128.
  • میره‌بیگی، ‌سید‌وحید (1395)، «مسئله یابی در تحقیق؛ محدودیت ها و راهکارها با تمرکز بر پایان نامه نویسی و نظریه پردازی بومی در جامعه شناسی ایران»،جامعه، فرهنگ و رسانه، 20(5)، 125-142.
  • Munasinghe, H (2010), »Introduction to an Architectural Theory: Design as Theory Application«, Built-Environment Sri Lanka, 8(1).
  • Ibrahim, et, al (2022), »Architectural theory as a tool for architectural criticism necessarily employed for the betterment of architectural education«, International Journal of Advanced and Applied Sciences, 9(1), 71-83